Hàng loạt cù lao đang bặt tăm ở miền Tây

Ông Nguyễn Văn Côn chỉ vị trí cồn Cả Đôi từng hiện hữu trên sông Hậu, giờ đã bặt tăm. Ảnh: Cửu Long

34 năm, 10 lần dời nhà chạy sạt lở

Có 48 năm sống trên cồn Sơn nằm giữa sông Hậu (phường Bùi Hữu Nghĩa, quận Bình Thủy, TP Cần Thơ), ông Cao Văn Ba (66 tuổi) chứng kiến cảnh mảnh đất trù mật ngày một teo tóp. Gia đình ông hàng ngày phải sống trong cảnh nơm nớp thấp thỏm. "Ngày trước cồn Sơn rộng hơn 100 mẫu (ha), giờ chỉ còn hơn 60 mẫu. Nhà tôi có 2 mẫu đất vườn tại khu vực đầu cồn. Nhưng sạt lở quá với tốc độ cao, khoảng 10 năm diện tích đất của tôi mất hơn phân nửa", ông Ba cho nhân thức.

Cồn Sơn do phù sa bồi đắp, được nếu viên ngọc ngậm trong miệng rồng của làng cổ hủ Long Tuyền. Với ưu thế của thiên nhiên, đất đai màu mỡ, cồn Sơn là xứ sở của những vườn cây trái. Gần như hộ dân sinh sống ở đây vẫn khiến nghề vườn là chính, liên kết với làm cho du lịch đồng đội. Nhưng nhiều năm qua, "hà bá" tiến công càng ngày càng khốc liệt, rộng rãi hộ dân mất đất đành bỏ cồn Sơn ra đi, hiện chỉ còn 78 hộ với trên 300 nhân khẩu sinh sống.

Ông Phạm Văn Nhu đang sống tại huyện Bình Tân, Vĩnh Long - người có hàng chục năm gắn bó với cồn Sơn nhưng phải bỏ chạy tham gia bờ vì thấp thỏm "bà thủy" truy đuổi. Ông Nhu có một ha đất ở cồn này. Từ năm 1978 đến 2012, gia đình ông phải dời nhà chạy lở 10 lần; mất 8.000 m2 đất. "Chẳng thể trụ được, tôi bán rẻ số đất còn lại, đưa mái ấm tham gia bờ sinh sống", ông Nhu nói.

Theo những người cao cả, trước kia phần đất ở đầu cồn Sơn kéo dài đến tận khu vực Trà Nóc, cách địa điểm hiện nay hơn một km. Do tình trạng khai thác cát quá mức, kéo dài phổ thông năm liền làm sạt lở, sụt lún càng phức tạp và chưa có tín hiệu dừng lại khi đầu cồn tiếp tục hiện ra phổ quát vùng nước xoáy, hố sâu... 

Trên sông Hậu, đoạn qua quận Thốt Nốt, TP Cần Thơ mấy năm nay đã xóa sổ hoàn toàn cái tên cồn Cả Đôi, nằm cặp với cù lao Tân Lộc. 

Năm 1960, cồn Cả Đôi rộng trên 20 ha, dài trên 4km, hàng năm được bồi đắp phù sa từ thượng nguồn sông Mekong đổ về. Do đất đai mỡ màu, phổ thông cư dân ở cù lao Tân Lộc và quận Lấp Vò (thức giấc Đồng Tháp) ra cồn này cắm tinh quái khai hoang trồng mía, lúa... rất tươi tốt.

"Mỗi sáng sớm, cư dân ở vùng lân cận bơi xuồng qua cồn Cả Đôi trồng trọt, chăm bẵm cây trái, đến chiều tối họ đi về nhà, rất xôm tụ", ông Lê Văn Huân, Chủ toạ Uỷ ban Mặt trận Quốc gia thị trấn Tân Lộc, quận Thốt Nốt nhớ lại và cho biết tên cồn được đặt theo tên của một cư dân có công đầu khai hoang.

Đứng bên cù lao Tân Lộc nhìn ra khoảng sông Hậu nước trắng xóa, nơi từng hiện hữu cồn Cả Đôi, ông Nguyễn Văn Côn nói: "Ngày xưa, cồn đó rộng lắm, chỉ bí quyết nhà tôi vài chục mét, gọi qua là còn nghe rõ mồn một, giờ thì không còn dấu tích gì".

Theo ngành công dụng huyện Thốt Nốt, tới năm 1990 cồn Cả Đôi còn vỏn vẹn 6 ha nằm chơi vơi giữa bốn bề sông nước. Sau 15 năm, phần đất còn lại của cồn đã bị dòng nước xóa sạch. 

Hiện giờ, trên bản đồ địa giới hành chính thị trấn Tân Lộc cũng như bạn dạng đồ quy hoạch sử dụng đất tới năm 2020 của thị xã Thốt Nốt, cồn Cả Đôi vẫn còn hiện diện, với cây cối chủ yếu là lúa. Chính quyền địa phương lý giải việc còn lưu giữ cồn Cả Đôi trên bản đồ nhằm xác định địa giới hành chính của phường Tân Lộc với các địa phương khác.

Một triệu người bị tác động

Nhìn sự mất đi của cồn Cả Đôi, chính quyền và người địa phương cồn Tân Lộc cạnh bên không khỏi khiếp sợ về sự an toàn trước "thủy thần".

Trong vòng 10 năm qua, đầu cồn Tân Lộc lùi dần khoảng một km do nước xoáy cuốn trôi đất. Năm 2010, cồn có quy mô 3.334 ha, tới nay giảm gần 10 ha. "Trạng thái sạt lở đất tại cồn Tân Lộc đang diễn ra khá mạnh, nhất là khu vực đầu cồn, làm cho hàng nghìn m2 đất trồng hoa màu của người dân bị mất trắng mỗi năm", ông Lê Thanh Nghị, Phó chủ tịch UBND phường Tân Lộc, cho hay.

Gần đây, trước sự sạt lở cuốn trôi đa dạng công trình, ao cá, hoa màu... khoảng 50 cư dân ở khu vực Long Châu và Lân Thạnh 2 (cù lao Tân Lộc) thuê nghe máy rượt đuổi rộng rãi sà lan đang khai thác cát trên sông Hậu, dẫn đến xô xát làm cho công an phải vào cuộc dò xét.

Cù lao Long Phú Thuận ở đầu nguồn sông Tiền đang bị sạt lở nguy hiểm. Ảnh: Cửu Long

Dường như đó, tại vùng đầu nguồn miền Tây, sạt lở hết sức tinh vi. Nghiệm trọng nhất là cù lao Long Phú Thuận, cù lao Tây thuộc huyện Hồng Ngự và Thanh Bình, Đồng Tháp; cù lao Chợ Mới, thức giấc An Giang.

Đến nay, người địa phương ở cù lao Tây vẫn chưa quên trận sạt lở hoảng hồn hồi giữa năm 2011 làm cho 250 nhà dân bị sụp xuống sông Tiền. Khu vực nguy hiểm kéo dài gần 4 km. Chính quyền địa phương phải xây dựng khẩn cấp một tuyến cư dân để đưa các hộ dân bị tác động tham gia sống an toàn. Liên tục các năm tiếp theo, sạt lở cuốn trôi rộng rãi diện tích đất trồng hoa màu, cùng phổ thông tòa tháp của người địa phương thuộc 5 thị trấn trên cù lao này.

Hiện thức giấc Đồng Tháp có hơn 2.100 hộ nằm trong vòng đai sạt lở. Tỉnh giấc đề xuất Trung ương cung cấp gần 900 tỷ đồng giải quyết sạt lở trên địa bàn. Ngoài ra đó, hàng nghìn hộ dân tỉnh đầu nguồn An Giang cũng đang sống trong vòng đai sạt lở nguy hiểm nhưng chưa được đi dời tham gia nơi bình yên.

Trước yêu cầu bức thiết của rộng rãi địa phương, Bộ Xây đắp vừa buộc phải Thủ tướng Chính phủ chú ý, quyết định xây đắp bổ sung thêm 132 dự án cụm tuyến và bờ bao kiểm soát an ninh khu cư dân tại các khu vực bị sạt lở nghiêm trọng, bảo đảm chỗ ở bình yên, bất biến cho khoảng 44.800 hộ dân.

Theo Bộ Nông nghiệp và Phát hành Vùng quê, những năm vừa qua, mỗi năm sạt lở đã "ngốn" đến 500 ha đất của miền Tây. Hiện miền Tây có 265 điểm sạt lở bờ sông, tổng chiều dài 450 km; 200 km bờ đại dương cũng trong cảnh tương tự, hạn độ ăn sâu tham gia đất liền 30-40 m mỗi năm. Dự báo đến năm 2050, có khoảng một triệu đứa ở miền Tây bị tác động trực tiếp bởi xói lở ven bờ và mất đất.

Các chuyên gia xác định, một trong các nguồn cội chính dẫn tới sự thay đổi lượng nước, suy thoái đất và suy giảm nhiều chủng loại sinh vật học ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long là do những năm mới đây, các nước đầu nguồn sông Mekong xây phổ quát đập thủy điện đã ngăn bè cánh, khiến cho thay đổi số lượng và chất lượng trầm tích, gây tác động tiêu cực lên không gian của miền Tây.

Cửu Long

Xem thêm: Báo Mới Hằng Ngày